Opracował: Jerzy Zając
WSPOMAGANIE NAUCZANIA GEOGRAFII NARZĘDZIAMI KOMPUTEROWYMI W GIMNAZJUM.

Uwaga. w tekście ze względu na ograniczenia brak grafiki.

1. Miejsce komputera w szkole

1.1. Komputer w dydaktyce w świetle literatury.

Komputer jest wykorzystywany w szkolnictwie głównie do nauczania informatyki i przełamywania barier psychicznych towarzyszących kontaktowi
z nowoczesnym sprzętem elektronicznym. Dzięki odpowiednim programom daje możliwość uzyskania procesów trudnych, kosztownych lub niebezpiecznych. Pozwala na ukazanie zjawisk, których obserwacja zajmuje dużo czasu lub jest w ogóle niemożliwa (np. ruch planet wokół Słońca, ewolucja żywych organizmów, rozpad promieniotwórczy pierwiastków, mikroskopowe zjawiska reakcji chemicznych). Może on pełnić funkcję niezwykle pożytecznej pomocy dydaktycznej przygotowując do życia w nowoczesnym społeczeństwie.
Aby osiągnąć ten cel, należy spojrzeć na komputer nie tylko jak na środek nauczania, ale jak na przedmiot, który stanowi narzędzie działalności człowieka. W literaturze metodycznej wyróżnia się dwa typy pracy z komputerem.

Nauczanie kierowane przez komputer, które opiera się na programach organizujących proces nauczania, dostarczających informacji, uczących pojęć, wyjaśniających, prezentujących różnego rodzaju modelowe przedstawienie zjawisk.

W systemie tym wyróżnia się dwa obszary jego wykorzystania:

komputerowe organizowanie systemu kształcenia, gdzie komputery sterują
i zarządzają procesem uczenia się i koordynują działalność uczących się;
kierowanie samodzielną pracą użytkownika, gdzie po przekazaniu komputerowi wyników testu dobiera on odpowiednie formy i metody pracy ucznia (wysłuchanie wykładów, zapoznanie się z filmem lub wykonanie określonego ćwiczenia).
Nauczanie wspomagane komputerem, ma miejsce wtedy, gdy program zawiera pytania wymagające aktualnej odpowiedzi ucznia. W dialogu takim może on pomagać odpowiadającemu, jeśli ten nie udziela prawidłowej odpowiedzi, poprawiać typowe błędy, sterować szybkością dialogu i liczbą ćwiczeń, dostosowywać czas pracy do potrzeb uczących się.

Używaniu komputerów towarzyszą ludzkie emocje. Ludzie, którzy z tego sprzętu korzystają są najczęściej zadowoleni, nie wyobrażają sobie funkcjonowania bez komputera. Inni boją się rosnącej roli komputera w ich życiu. Odzwierciedleniem tych obaw jest ogromna literatura s-f i filmy fantastyczne. Wraz z rozwojem techniki rola komputera rośnie, nie uciekniemy przed nim. Stąd nasuwa mi się wniosek, że oswojenie z komputerem powinno nastąpić jak najszybciej, już na poziomie szkoły podstawowej.

1.2. Miejsce komputera w nauczaniu.

Początki zastosowań komputerów w dydaktyce nie były zbyt imponujące. Działo się to we wczesnych latach pięćdziesiątych w Stanach Zjednoczonych, w czasie i miejscu, w którym dominowała pedagogika behawioralna. Komputer został wtedy dostrzeżony jako idealna maszyna do realizowania nauczania programowego, a entuzjaści behawioryzmu ogłosili koniec zawodu nauczyciela. Komputery miały prezentować uczniom porcje wiedzy, sprawdzać, czy została ona przyswojona i w zależności od wyniku testu pokazać inne lub te same informacje. Chociaż rozwój psychologii poznawczej szybko doprowadził do odrzucenia koncepcji nauczania programowego, ten sposób posługiwania się komputerami w nauczaniu po dziś dzień inspiruje wielu twórców oprogramowania edukacyjnego. Jednak od początku lat osiemdziesiątych postępuje rozwój innych koncepcji wykorzystania komputerów w zdobywaniu wiedzy przez ucznia.

Można wyróżnić następujące sposoby wykorzystania komputera w nauczaniu:

  1. komputer jako nauczyciel,
  2. komputer jako narzędzie,
  3. komputer jako uczeń.

Koncepcja wykorzystania komputera jako narzędzia jest podstawą najbardziej efektownych programów wspomagających dydaktykę. Program komputerowy czyniący z komputera narzędzia nie pretenduje do roli nauczyciela.
Nie pomaga w doborze materiału, nie analizuje błędów, nie bierze udziału w ich poprawianiu. Zamiast tego udostępnia uczniom lub nauczycielom skuteczne sposoby realizacji ich celów. Programem tego typu może być np. elektroniczny atlas, w którym można znaleźć położenie różnych obiektów geograficznych. Może nim być elektroniczna encyklopedia multimedialna umożliwiająca natychmiastowe odnajdywanie potrzebnych informacji. Od programów typu "komputer jako nauczyciel" odróżnia je to, że dokonują często formalnej oceny odpowiedzi (dobra lub zła), pomijając analizę jakościową (rodzaje błędów i ich przyczyny). Programem takim może się posłużyć zarówno nauczyciel, jak i uczeń. Nauczyciel może szybciej przeprowadzić testową ocenę wiedzy uczniów, uzyskując od razu podsumowanie i ocenione wyniki. Uczeń może wykorzystać program testujący, aby przekonać się o stopniu opanowania pewnej części materiału.

Koncepcja zastosowania komputera w nauczaniu jest autorstwa Seymourt'a Papert'a "W wielu szkołach określenie nauczanie wspomagane komputerowo oznacza użycie komputera do uczenia dziecka. Można powiedzieć, że komputer jest używany do programowania dziecka. Według mojej wizji - to dziecko programuje komputer, a poprzez to osiąga poczucie kontroli nad jednym z najnowocześniejszych i najpotężniejszych wytworów technologii, oraz nawiązuje osobisty kontakt z najgłębszymi ideami nauk ścisłych, matematyki oraz sztuki tworzenia intelektualnych modeli"
Autor ten od końca lat siedemdziesiątych postulował zastąpienie dominującej wówczas koncepcji "komputer jako nauczyciel" koncepcją "uczeń nauczycielem komputera". Według tego psychologa i informatyka, poprzez programowanie (uczenie) komputera uczeń miał opanować rozległe obszary wiedzy i przyswoić sobie wiele potrzebnych umiejętności. Idee Paperta nie mają adekwatnego odzwierciedlenia w komercyjnym oprogramowaniu edukacyjnym, poza programami dla małych dzieci i programami do uczenia podstaw programowania.
We współcześnie pojmowanym kształceniu jest miejsce na wszystkie odmiany zastosowań komputerów. Można jednak przypuszczać, że po odrzuceniu wyłącznie behawioralnego podejścia, wykorzystywanie komputera jako narzędzia długo będzie określało rolę komputera w dydaktyce. Traktując komputer jako środek ułatwiający pracę nie tylko unika się rozczarowań związanych ze zbyt dużymi wobec niego oczekiwaniami, lecz również daje się nauczycielowi szansę wypracowania własnej pozycji wobec uczniów. Odpowiednio wyposażony system komputerowy może stać się narzędziem do uzyskania potrzebnych informacji, a nauczyciel stanie się przewodnikiem po ogromnych obszarach wiedzy, udostępnianych przez maszyny.

 

2. WYBRANE PROGRAMY KOMPUTEROWE NA PŁYTACH
CD ROM DO WYKORZYSTANIA NA LEKCJACH GEOGRAFII

2. 1. Charakterystyka Encyklopedii multimedialnej “Wszechświat”.

Urządzenia i oprogramowanie komputerowe są coraz bardziej powszechne i dostępne w życiu codziennym, również w szkole i domu. Zapewniają szybki i praktycznie nieograniczony dostęp do informacji. Zmieniają “świat”, oferują nowe możliwości samodzielnego jak i zorganizowanego zdobywania i wykorzystywania wiedzy.
Obecnie dużo mówi się o informatyce w szkole i stwarza się warunki do wykorzystywania urządzeń komputerowych i oprogramowania na zajęciach szkolnych (i to nie tylko z informatyki). Komputer ma stać się normalną i powszechną pomocą dydaktyczną służącą zarówno nauczycielowi w procesie nauczania jak i uczniowi w procesie uczenia się. Szkoła ma przygotować uczniów do swobodnego funkcjonowania w epoce informacji, ma wykształcić umiejętność nie tylko posługiwania się urządzeniami komputerowymi ale przede wszystkim poszukiwania i porządkowania informacji oraz efektywnego ich wykorzystywania do rozwiązywania problemów.
Polskich multimedialnych programów edukacyjnych z różnych dziedzin ostatnio pojawia się bardzo dużo. Są one coraz bardziej dostępne i dostosowane do odpowiedniego poziomu nauczania. Do nich zaliczyć należy: atlasy, słowniki, repetytoria, kursy, testy, encyklopedie. Porównując je z tradycyjnymi źródłami informacji, to charakteryzują je pewne zalety jak i wady.

Do zalet zaliczam:

konkurencyjną cenę i ilość zajmowanego miejsca na półce,
dużą ilość informacji, przedstawioną na wysokim poziomie merytorycznym w formie nie tylko tekstu i ilustracji ale również w formie dźwięku, filmu, animacji,
zastosowanie wyszukiwarki do szybkiego odnajdywania hasła,
powiązanie informacji za pomocą odnośników (linków),
wzbogacenie o quizy, gry, krzyżówki lub programy do tworzenia własnej bazy,
możliwość drukowania lub kopiowania informacji.

Do wad zaliczam:

możliwość korzystania z nich tylko przy pomocy komputera,
czas potrzebny na uruchomienie komputera,
łatwość ich uszkodzenia.

Encyklopedia multimedialna “Wszechświat” to program prosty w obsłudze o czytelnej strukturze, łączący zalety tradycyjnej książki z możliwościami jakie daje film, animacja, fotografia i gry komputerowe. Zgromadzoną bardzo dużą ilość informacji o Wszechświecie, przedstawia i opisuje na wysokim poziomie merytorycznym. Prezentuje uczniowi (jak i każdemu użytkownikowi) sytuacje i zjawiska w przestrzeni, których ze względu na odległość i czas nie można zaobserwować bezpośrednio. Pobudza wyobraźnię uczniów, zachęca do poszukiwań i porównań, rozwija zainteresowanie Światem i miejscem jakie w nim zajmuje Ziemia, sprzyja samodzielnemu uczeniu się. Jest programem pomocnym w procesie nauczania jak i uczenia się, który można wykorzystać na wielu zajęciach szkolnych na różnych etapach edukacji.
    Encyklopedia “Wszechświat” (Optimus Pascal) jest programem, który łatwo się instaluje i uruchamia z płyty CD. Ma obecnie niewielkie wymagania sprzętowe i można ją uruchomić w systemie Windows 3.1 lub 95 (również nowszych). Zaletą tej encyklopedii, jest również bardzo łatwe i szybkie wyszukiwanie informacji wieloma sposobami oraz przejrzyste pogrupowanie i połączenie treści. Dla osób szczególnie zainteresowanych i chcących wzbogacić swoją wiedzę o Wszechświecie umieszczono spis adresów internetowych (chociaż, niektóre z nich już teraz mogą być nieaktualne). Po uruchomieniu słychać muzykę, a na ekranie pojawia się “okno” przedstawiające przedmioty kojarzone z astronomią, które reprezentują poszczególne działy. Użytkownik może “wybrać się w podróż po Wszechświecie”, “klikając przyciskiem myszki” na interesujący go dział lub wyszukując interesujące go hasła w pomocy, spisach indeksów albo wykorzystać do poszukiwania informacji “okno wyszukiwarki”.
   Główne okno menu, zwane konsolą, z którym użytkownik Encyklopedii “Wszechświata” spotyka się na początku programu i do którego często powraca aby przenosić się do poszczególnych działów, czy też aby skorzystać z pomocy lub sprawdzić swoją wiedzę i umiejętności poprzez wybór działów: quiz, modele, zrób to sam.
    Dział planetarium pomaga w realizacji treści dotyczących astronomii. Moim zdaniem jest to jeden z najbardziej fascynujących działów tej encyklopedii, ponieważ daje użytkownikowi złudzenie podróżowania w przestrzeni i czasie. Umożliwia poznawanie i śledzenie rozmieszczenia obiektów w przestrzeni nad wskazanym przez użytkownika horyzontem oraz określenie czasu, w którym chce prowadzić obserwacje.

    W założeniach reformy, nauczyciel geografii w gimnazjum ma wprowadzić uczniów w świat wiedzy i wykształcić praktyczne umiejętności poprzez stosowanie aktywnych metod nauczania oraz wykorzystywanie technologii informatycznej, która umożliwia zastosowanie atrakcyjnych dla ucznia multimedialnych programów edukacyjnych, zwiększa atrakcyjność lekcji, sprzyja uczeniu się oraz poszukiwaniu informacji, ich porządkowaniu i wykorzystywaniu.

Na przykładzie tej pracy, chcę przedstawić jak można wykorzystać Encyklopedię multimedialną “Wszechświat” i Internet na lekcjach geografii w nauczaniu treści, określonych w Podstawie Programowej -Wszechświat, Ziemia w Układzie Słonecznym.

Na wybór tej encyklopedii i wykorzystanie jej na lekcjach geografii, w celu realizacji treści związanych z Ziemią w Układzie Słonecznym i obserwacjami astronomicznymi, zdecydowałem się ze względu na to że:

jest dostępna w szkole, w której uczę,
posiada czytelną dla ucznia szkoły podstawowej strukturę,
umożliwia szybkie wyszukiwanie informacji,
ma atrakcyjną szatę graficzną i ciekawą ścieżkę dźwiękową,
w bardzo prosty i zrozumiały dla ucznia sposób przedstawia, opisuje i wyjaśnia zagadnienia oraz zjawiska i obiekty, które ze względu na rozmiar, odległości i czas nie mogą być całkowicie i bezpośrednio obserwowane w czasie lekcji,
umożliwia całościowe postrzeganie struktury Wszechświata i rozumienie istniejących w nim zależności,
ułatwia orientowanie się w przestrzeni,
oddziałuje na wyobraźnię ucznia, po przez filmy, zdjęcia, animacje i nagrania,
umożliwia sprawdzenie wiadomości i umiejętności po przez quizy, konstrukcje modeli,
uczy wyszukiwania informacji, ich segregowania i prezentowania,
umożliwia drukowanie i kopiowanie wybranych informacji,
uatrakcyjnia sposób nauczania i uczenia się,
dostarcza informacje z zakresu wiedzy i rozwoju badań Wszechświata oraz rozwija zainteresowania tą dziedziną,
doskonali umiejętności uczniów w posługiwaniu się technologią komputerową.

W mojej pracy zawodowej, korzystam z programu nauczania geografii Jana Mordawskiego. W ciągu trzech lat nauki geografii, uczniowie mają możliwość systematycznego prowadzenia obserwacji, zadawania pytań i formułowania odpowiedzi, stopniowo też poszerzają zakres wiedzy i umiejętności oraz zaspokajają swoją ciekawość poznawczą. W klasie I, uczniowie zapoznają się z podstawowymi określeniami i zjawiskami, które są obserwowane codziennie i na tej bazie wiadomości prowadzą systematycznie dalsze obserwacje, które będą wykorzystane na lekcjach w klasie.

 

2.2. Encyklopedia Geografii.

Program przygotowany przez Polskie Media Amercom może w znacznym stopniu ułatwić przyswajanie wiedzy przez uczniów gimnazjum. Zawiera ona miedzy innymi atlas, informacje o państwach. Bardzo prosta obsługa w znacznym stopniu ułatwia korzystanie z programu. Ciekawą propozycją jest Quiz, który motywuje uczniów do nauki . Zawiera też atlas niezbyt dobrze dopracowany kartograficznie, ale w znacznym stopniu umożliwia przyswajanie wiedzy encyklopedycznej. Poniżej okno Atlasu. Kliknięciem myszy możemy wybrać kontynent a następnie dowolne państwo.
Europa jeden z możliwych kontynentów, który możemy wybrać z menu mapa, po prawej stronie mamy do wyboru państwa, podstawowe informacje o nich. Powrót do mapy wykonujemy znaczkiem globu ziemskiego.Niewiele możliwości dostarcza opcja wiem więcej w której można znaleźć informacje o historii odkryć geograficznych, ale w podręcznikach jest ich jeszcze mniej dlatego program może być uzupełnieniem podręcznika.

Encyklopedia geografii jest niezbyt rozbudowanym programem multimedialnym. Być może dlatego jest to jej zaleta, a nie wada. Prosta, nieskomplikowana obsługa może zachęcić ucznia, a może przede wszystkim nauczyciela do korzystania z tego programu.

2.3. Ameryka Południowa
Program przygotowany przez zespół ekspertów Uniwersytetu Jagiellońskiego przy współpracy ze znanym podróżnikiem Tonym Halikiem. Nic więc dziwnego, że jest fachowym i niezwykle interesującym materiałem w zdobycia wiedzy o tym bogatym zarówno pod względem geograficznym jak i kulturowym, kontynencie.

Z głównego menu programu można przejść do jego czterech działów zatytułowanych: Atlas, Dane statystyczne, Podróże z Tonym Halikiem i Okno państw. Atlas jest zbiorem interaktywnych map Ameryki Południowej w różnej skali. Można zobaczyć interesującą część kontynentu w powiększeniu, a samą mapę można zmienić włączając lub wyłączając jej detale, np. granice państw, stolice, duże miasta, krainy geograficzne, oceany oraz morza i rzeki. Większość miejsc na mapach jest aktywna i przenosi użytkownika do Bardziej szczegółowych opisów w Słowniku lub Oknie państw. Ten ostatni dział przedstawia poszczególne kraje Ameryki Południowej - pojawiają się ich mapy fizyczne wraz z podstawowymi informacjami o kraju, można zobaczyć flagi państw, a nawet wysłuchać hymny narodowe. W oknie np. Brazyli czy Ekwadoru można uruchomić kilka funkcji dzięki którym uczeń pogłębi swoja wiedzę o tych innych krajach kontynentu. Uzyskując informacje na temat gospodarki państwa, jego położenia i środowiska geograficznego oraz ludności i osadnictwa. Z każdego tematu odsyłacze prowadzą do innych zagadnień oraz szczegółowych objaśnień, różnych pojęć i nazw geograficznych. W oknie państwa znajdują się informacje o poszczególnych krajach. Bardzo wiele przydatnych informacji na lekcjach uczeń może znaleźć w dziale Statystyka i jego trzech sekcjach: Gospodarka, Dane statystyczne, oraz 10 największych...
W części Dane statystyczne znajdziemy rozmaite informacje opisujące sytuację gospodarczą i społeczną wybranego państwa na tle innych krajów kontynentu. Prezentowane tu dane to na przykład: długość linii brzegowej, liczba telefonów na 100 osób, powierzchnia państw.
Program zawiera także kilkanaście niezwykle rozbudowanych interaktywnych prezentacji, które dzięki filmom, zdjęciom, trójwymiarowym animacjom i wykresom przybliżają geografię i kulturę Ameryki Południowej.
Zdobyta wiedza może być przez uczniów sprawdzona w Quizie. Dzięki czemu można utrwalić zdobyte wiadomości lub poznać dużo nowych wiadomości o kontynencie.

Zalety programu.

liczne mapy; polityczne, fizyczne, tematyczne
łatwa obsługa programu
dużo ciekawych opisów
dane statystyczne ilustrowane wykresami
ciekawe zdjęcia
krótkie, ale interesujące filmy

Wady programu

 

mało zagadnień związanych z problematyką demograficzną kontynentu
zbyt mało informacji dotyczących gospodarki.